महाराष्ट्राच्या पर्यटन आणि पर्यावरण क्षेत्रासाठी एक अत्यंत अभिमानास्पद आणि ऐतिहासिक बातमी समोर आली आहे. कोकण किनारपट्टीवरील रत्नागिरी जिल्ह्यातील लाडघर व गुहागर आणि रायगड जिल्ह्यातील श्रीवर्धन या तीन सुंदर समुद्रकिनाऱ्यांना जागतिक स्तरावर अत्यंत प्रतिष्ठेचा मानला जाणारा ‘ब्ल्यू फ्लॅग’ पुरस्कार जाहीर करण्यात आला आहे. डेन्मार्क येथील ‘फाऊंडेशन फॉर एन्व्हायरन्मेंटल एज्युकेशन’ (FEE) या आंतरराष्ट्रीय संस्थेमार्फत पर्यावरण संवर्धन आणि स्वच्छतेच्या आधारे हा बहुमान देण्यात येतो.
हे तिन्ही समुद्रकिनारे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनेक कठोर निकषांवर खरे उतरले आहेत. यामध्ये समुद्रकिनाऱ्यांची उच्च दर्जाची स्वच्छता, समुद्राच्या पाण्याची उत्तम गुणवत्ता, सागरी जैवविविधतेचे जतन, पर्यटकांची सुरक्षा, आपत्कालीन व्यवस्थापन आणि शाश्वत पर्यटन व्यवस्थापन यांसारख्या महत्त्वाच्या घटकांचा समावेश होता. या सर्व निकषांचे यशस्वी पालन केल्यामुळे या किनाऱ्यांना हा आंतरराष्ट्रीय दर्जा प्राप्त झाला आहे.
या यशामध्ये राज्य शासनाच्या पर्यावरण व हवामान बदल विभाग, पर्यटन विभाग, जिल्हा प्रशासन तसेच स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि नागरिकांच्या समन्वित प्रयत्नांची मोठी भूमिका राहिली आहे. या सर्व यंत्रणांनी केलेल्या उत्कृष्ट नियोजनामुळेच कोकणातील किनारपट्टीचा हा मान जागतिक पातळीवर पोहोचला आहे. या किनाऱ्यांसाठीचा अधिकृत ‘ब्ल्यू फ्लॅग’ नेदरलँड्समधून आणण्यात येणार असून, त्यानंतर येथे अधिकृत ध्वजारोहण सोहळा आयोजित केला जाणार आहे.
या ऐतिहासिक यशाबद्दल बोलताना पर्यावरण मंत्री पंकजा मुंडे यांनी आनंद व्यक्त केला आहे की, या मानांकनामुळे महाराष्ट्राची किनारपट्टी जागतिक पर्यटन नकाशावर अधिक ठळकपणे झळकणार आहे. याशिवाय स्थानिक स्तरावर रोजगार निर्मितीला चालना मिळून पर्यटन व्यवसायाला मोठी आर्थिक मदत होईल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला आहे. तसेच भविष्यात इतर योग्य किनाऱ्यांचाही असाच विकास केला जाईल, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
या पुरस्कारामुळे महाराष्ट्रातील किनारपट्टी पर्यटनाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एक नवी ओळख मिळणार आहे. देश-विदेशातील पर्यटकांचे लक्ष या सुंदर किनाऱ्यांकडे वेधले गेल्यामुळे कोकणातील पर्यटनाचा विस्तार होईल आणि शाश्वत पर्यटनाच्या विकासाला अधिक गतिशीलता प्राप्त होईल.
ब्लू फ्लॅग पुरस्कारा बद्दल अधिक माहिती
ब्लू फ्लॅग पुरस्कार (Blue Flag Award) हा स्वच्छ, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक समुद्रकिनाऱ्यांना दिला जाणारा एक प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय दर्जाचा पुरस्कार आहे. डेन्मार्कमधील ‘फाउंडेशन फॉर एन्व्हायर्नमेंटल एज्युकेशन’ (FEE) या संस्थेतर्फे दरवर्षी हा सन्मान दिला जातो.
पुरस्काराचे मुख्य निकष
हा दर्जा मिळवण्यासाठी आणि टिकवण्यासाठी समुद्रकिनाऱ्यांना ३३ कठीण निकष पूर्ण करावे लागतात:
• पाण्याची गुणवत्ता. समुद्रकिनाऱ्यावरील पाण्याची नियमित तपासणी केली जाते आणि त्यात कोणतेही औद्योगिक किंवा सांडपाणी मिसळले जात नाही याची खात्री केली जाते.
• पर्यावरण व्यवस्थापन. किनाऱ्यावर कचरा संकलन, पुनर्वापर (रिसायकलिंग), स्वच्छ स्वच्छतागृहे आणि सागरी जैवविविधतेचे संवर्धन केले जाते.
• सुरक्षा आणि सुविधा. प्रशिक्षित जीवरक्षक (लाइफगार्ड), प्रथमोपचार सुविधा, पिण्याचे शुद्ध पाणी आणि दिव्यांग पर्यटकांसाठी योग्य सोयीसुविधा असणे आवश्यक असते.
• पर्यावरण शिक्षण. पर्यटकांसाठी किनाऱ्याचे नकाशे, स्थानिक पर्यावरणाची माहिती आणि स्वच्छतेचे नियम दर्शवणारे फलक लावले जातात.
भारतातील आणि महाराष्ट्रातील सद्यस्थिती (२०२६–२७ हंगाम)
• भारतातील एकूण किनारे. २०२६–२७ या हंगामासाठी भारतातील एकूण २२ समुद्रकिनाऱ्यांना ब्लू फ्लॅग मानांकन मिळाले आहे, ज्यामध्ये १३ जुन्या किनाऱ्यांचे नूतनीकरण आणि ९ नवीन किनाऱ्यांचा समावेश आहे.
• महाराष्ट्राचे ऐतिहासिक यश. महाराष्ट्रातील तीन समुद्रकिनाऱ्यांना पहिल्यांदाच हा आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला आहे:
• लाडघर बीच (दापोली, जि. रत्नागिरी)
• गुहागर बीच (जि. रत्नागिरी)
• श्रीवर्धन बीच (जि. रायगड)
• हंगामाची सुरुवात. महाराष्ट्रातील या तिन्ही किनाऱ्यांवर १५ नोव्हेंबर २०२६ पासून अधिकृतरीत्या ‘ब्लू फ्लॅग’ हंगाम सुरू होत आहे.
