संजय गोविंद घोगळे | गुमनाम है कोई…… कारच्या टेप मधून लतादिदिंचे स्वर कानावर पडत होते. रात्री खूप उशीराची वेळ नव्हती ती, संध्याकाळचे जेमतेम सात वाजले असतील. पण कुडाळ वेंगुर्ला रस्त्यावरचा वळणावळणाचा रस्ता आणि पावसाचा शिडकावा यामुळे काळोख अजूनच दाट वाटत होता. जवळजवळ पंचवीस वर्षानंतर मी मुंबईतून ओरोसला ट्रान्स्फर होऊन आलो होतो. वेंगुर्ला ते ओरोस स्वत:च कार ड्राईव्ह करत जात-येत होतो. ओरोसला जॉईन होऊन जेमतेत महिना झाला असावा, त्यात शिफ्टींगसाठी बारा दिवसाची रजा. कामाच्या ठिकाणी फारशी ओळख झालेली नसल्याने सोबतीला कुणीच नव्हते, पन्नाशी उलटून गेल्यामुळे रात्रीच्या गाडी चालवताना मध्येच समोरुन येणाऱ्या वाहनांच्या हेडलाईटसचा त्रास सहन करावा लागत होता. अतिशय सावधपणे गाडी चालवत असताना… अरे आत्ताच तर मी इथून पुढे गेलो होतो आणि गाडी त्याच रस्त्यावरुन परत परत जातेय असा सतत भास होत होता. ओरोसवरुन वेंगुर्ल्याला गाडी सावकाश चालवली तरी रात्रीच्या वेळ जास्तीत जास्त एक तास लागतो तरीही आपण गाडी खूप वेळापासून चालवतोय असे वाटत असताना एका वळणावर कारच्या डाव्या बाजूने पांढरी आकृती अचानक कार समोर आली. जरी गाडी वेगात नसली तरी उजव्या बाजूला गाडी वळवून करकचून ब्रेक मारला तरी धडक वाचवणे अशक्य होते. पण आश्चर्य…. गाडीला कुणीच धडकले नव्हते. अगदी आसपास कुणीच नव्हते, मी आसपास कुणी दिसतेय का पहाण्याचा प्रयत्न केला…. कुणीच नव्हते. कुणीतरी धावत आलं असेल आणि अचानक गाडी समोर बघून मागे हटले असणार आणि मागच्या मागे झाडीत पळून गेला असेल अशी मी तेंव्हा स्वत:ची समजूत घालून घरी मार्गस्थ झालो.
ही घटना सप्टेंबर २०२२ मधील असेल, नंतर अजून दोन-तीन वेळा असाच अनुभव आला. पुन्हा पुन्हा त्याच रस्त्यावर गाडी चालवतोय असे वाटणे, रस्ता निर्मनुष्य असताना अचानक कुणीतरी गाडीसमोर येणे आणि गायब होणे. गाडी समोर येणारी आकृती पांढऱ्या साडीतील बाई सारखी असायची. हा प्रकार नेहमी नेहमी होऊ लागला म्हणून मी शेवटी हा अनुभव बायको सोबत शेअर केला. भुता-खेतांवर प्रचंड विश्वास असलेली ती काहीच प्रतिक्रीया न देता किचन मध्ये निघून गेली. ऑफिसमध्ये मात्र काहीतरी विषय निघाला म्हणून मी हा अनुभव शेअर केला. ‘होय मा.. आम्ही पण ऐकला हां… वेंगुर्ल्याचो रस्तो खतरनाकच आसा, असो अनुभव ऑफिस मधल्या अजून एक-दोन लोकांका इलोहा’. मी मात्र विचारात पडलो, भूत वगैरे अंधश्रध्दा असते या विचारांचा मी. असे कसे होऊ शकते… निदान माझ्या पुरता मी शोध लावण्याचा प्रयत्न केला असता, एकटा असल्याने विचाराच्या तंद्रित मला असे भास झाले असणार या ठाम निष्कर्षापर्यंत येऊन मी पोहचलो.
नंतर माझ्या गाडीतले मेंम्बर वाढत गेले, तसा हा प्रकार एकदम बंद झाला. नाही म्हणायला मी आणि माझा मित्र दोघेच असताना साज श्रृंगार केलेल्या एका स्त्रीने लिफ्टसाठी निर्मनुष्य ठिकाणी हात दाखवला होता. मी त्या स्त्रीला लिफ्ट देण्यासाठी गाडी थांबवत असताना, ‘मेल्या गाडी थांबव नको… चल बेगीन’ म्हणत मित्राने मला गाडी थांबविण्यापासून रोखलं होते. नंतर त्याने क्लिअर केले की, भूत वगैरे असेल असा काही त्याचा समज नव्हता पण अश्या निर्मनुष्य रस्त्यावर एका नटून थटून दागिने घातलेल्या स्त्रीला लिफ्ट देणे त्याला धोक्याचे वाटले होते. मी आसपासच्या गावातील लोकांना फारसा ओळखत नव्हतो, पण माझा मित्र आसपासच्या गावातील लोकांना ओळखत होता. त्याने त्या स्त्रीला यापुर्वी कधीच पाहिले नव्हते. असे अनुभव येणे नंतर एकदम बंद झाले, अर्थात आता संध्याकाळी काळोख लवकर होत नाही. नाही म्हणायला ३१ मार्च च्या रात्री (म्हणजेच १ एप्रिल सुरु झाला होता) अस्मादिकांनी रात्री साडेबारा ते एक च्या दरम्यान याच रस्त्यावरुन प्रवास केलाय.
भूत वगैर अंधश्रध्दा असते, या निष्कर्षापर्यंत पोहचून मला बरीच वर्षे झालीत. पण नाही म्हणायला अज्ञात ठिकाणी एकांतात असताना काळोख असेल तर भीती वाटतेच हे नाकारुन चालणार नाही. लहानपणी मात्र भूतांना मी प्रचंड घाबरायचो. नानाच्या थेटरात ‘फिर वही रात’ पाहिल्यावर कित्येक रात्री लघूशंका करायला बाहेर जाताना सुध्दा माझी प्रचंड टरकायची. चाळीतील माझ्या घरा समोरील चिंचेच्या आणि चाफ्याच्या झाडावर चित्रविचीत्र आकृत्या दिसायच्या. नंतर भास, स्वप्न आणि वास्तव्य या एकमेकात एवढ्या मिसळून गेल्या की मी भूत पाहिले आहे या विश्वासावर मी येऊन ठेपलो होतो. पुढे वाचन आणि अनुभव यातून भूतांच्या गोष्टीमधील फेकपणा माझ्या लक्षात येत गेला आणि भिती नाहीसी होत गेली. परंतु लहानपणीची भूतांची मनात असलेली भिती अजूनही डोके वर काढते आणि पुन्हा असे कधीतरी अनुभव म्हणा वा भास होतच असतात.
अलिकडेच शाळकरी मित्रांबरोबर गप्पा मारत असताना गप्पा भूतांच्या गोष्टींवर येऊन ठेपल्याच. यात काही उच्च शिक्षीत म्हणजे डॉक्टर, इंजीनिअर होते तर काही पुरोहीत आणि कष्टकरी सुध्दा होते. पण ते सांगत असलेल्या गोष्टी मधून त्यांचा भूतावर विश्वास ठाम असल्याचे लक्षात येत होते. त्या गप्पामधील काही अनुभव माझ्या शब्दात थोडक्यात इथे विषद करण्याचा प्रयत्न करतो, इथे नावे मात्र मी मुद्दाम वेगळी लिहीतोय. ‘रेखा तू सांग मगो मी भूताची गोष्ट…’ थोडाच मस्का मारल्यावर तीने रंगात येऊन गोष्ट सांगायला सुरुवात केली. वेंगुर्ला मारुती स्टॉपच्या आसपास एक घर होते, प्रचंड मोठे पेढीवजा असलेल्या त्या घराची डागदुजी चालू होती. त्यासाठी भिंतीवरचे फोटो बाजूला काढून ठेवले होते. एक कामगार एकटाच काम करत असताना अचानक मागे कुणीतरी उभा असल्याचा त्याला भास झाला. मागे वळून पाहिले असता कुणीच नाही, असे एक-दोन वेळा झाल्यावर शेवटी त्याला दरवाज्याला हात लावून उभी असलेली व्यक्ती त्याला दिसली. त्यांच्याशी त्याच्या गप्पाही झाल्या, त्या व्यक्तीचा पगडी वगैरे जुन्या काळातील पेहरावातून त्याचा वेगळेपणा त्याला जाणवला. दुसऱ्या दिवशी घरातील लोकांना त्याने हा अनुभव सांगितला असता, अशी कुणीच व्यक्ती घरात नसल्याचे निदर्शानास आले. कामगार मात्र आपल्या मतावर ठाम होता, शेवटी बाजूला ठेवलेल्या एका फोटोतील व्यक्तीवर त्याने बोट दाखविले ‘ह्येच ते’ आणि सगळ्यांची बोबडी वळली. त्याने ज्या फोटोकडे बोट दाखविले होते त्यांना स्वर्गवासी होऊन बरीच वर्षे झाली होती.
‘तुमका ती गजाल म्हायत आसा काय, पेपरात सुध्दा इलेली….’ एखादी घटना सत्य कशी आहे हे सांगण्यासाठी तीची प्रसारमाध्यमातून झालेली प्रसिध्दी हा मोठा दाखला समजला जातो. एक एक भुतांच्या गोष्टी ऐकून आता प्रसाद रंगात आला होता. एक रिक्षावाला रात्रीच्या वेळी काही प्रवाशांना घेऊन जात होता. मध्येच त्यातील त्यांना कुणीतरी भेटते आणि रिक्षा थांबवून त्यांच्या गप्पा सुरु होतात. बरीच प्रतिक्षा केल्यावर रिक्षावाल्याचा लक्ष सहज बाहेर ऊभा राहून गप्पा मारणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या पायाकडे जाते आणि त्याला घाम फुटतो. त्या व्यक्तीचे पाय ऊलटे असतात. ‘ओ… तुम्ही बघल्यात काय… तुम्ही जेच्याशी गजाली मारु होत्यात त्येचे पाय ऊलटे होते’, थोड्यावेळाने रिक्षावाला रिक्षा पुढे नेल्यावर आतील प्रवाशांना पाहिलेल्या प्रकाराची कल्पना देण्याचा प्रयत्न करतो. आतील प्रवाशी मात्र निर्विकारपणे उत्तर देतात ‘त्येच्यात काय एवढा, पाय आमचेपण उलटे आसत’. ‘होय खरा आसा, कुणाकय ईचारा, पेपरात पण छापान इलेला’. प्रसाद वारंवार ही घटना वृत्तपत्रात छापून आल्याचा दाखला देत होता, ‘नंतर तो रिक्षावालो शीक पडलेलो’.
नंतरच्या बऱ्याच गजालीपैंकी रिक्षावाल्यांनी पाहिलेल्या भूतांच्या अनुभवांच्या होत्या. रिक्षातील प्रवासी, त्यांचे अचानक गायब होणे, प्रवाशांकडे वळून पाहिल्यावर त्यांचा अक्राळविक्राळ चेहरा हे नेहमीचे गजाली सुरु होते. ‘आणि तुमका म्हायत आसा काय…. तो रिक्षावालो कोण होतो?’ सुरेश भूते असतात याला सायन्सचा आधार देऊन आम्हाला पटवून देण्याच्या प्रयत्नात असताना (तसा प्रयत्न करण्याची फारशी गरज नव्हती म्हणा, कारण भूत नसते हे पटवून द्यावे लागते, एवढा भूतांवर लोकांचा विश्वास आहे.) एका रिक्षावाल्याच्या अनुभवाची गोष्ट सांगताना तो रिक्षावाला आमच्या मित्रपरिवारातीलच एक असल्याचा दाखला देतो.
‘हि गोष्ट जुनी आहे, पनवेल तालुक्यातील….’ तीस एक वर्षापूर्वीची. कोकणातच पण रायगड जिल्ह्यात आणि मुंबईतच वाढलेली सुवर्णा मग रंगात येऊन तीने ऐकलेली भूताची गोष्ट सांगायला सुरुवात करते. माझे भावोजी एका कंपनीत कॅशीअर होते. दिवाळीचा बोनस वाटता वाटता रात्रीचे बारा वाजले होते. त्याकाळी पगार, बोनस वगैरे सर्व व्यवहार रोखीतच होत होते. कंपनीची शेवटची बस निघण्याची वेळ झाल्याने भावोजी घाईत होते. ‘राणे माझा बोनस नाही दिला तो’, ‘अरे तुला कसा बोनस देणार तू कालच मेलास ना, काही काळजी करुन नको मी देता तुझ्या बायकोकडे सगळा तुझा हिशोब’. भावोजींनी वर मान न करताच उत्तर दिले आणि ऑफिस मधून घाईघाईने घरी निघून आले. सकाळी नंतर त्यांच्या लक्षात आले… अरे हा तर माणूस परवाच मेला होता, हा बोनस मागायला कसा आला… आणि मीही त्याला तू मेलास असे सांगतोय.
गोष्टी रंगत चालल्या होत्या. वेळही रात्रीची होती. खाडीच्या किनारी चंद्रप्रकाशात एक गोष्ट संपली की दुसरा लगेच आपली गोष्ट सांगायला सुरुवात करत होता. एक गोष्ट कॉमन होती ती म्हणजे सगळ्यांचे हे स्वत:चे अनुभव नव्हते, तर त्यांच्या विश्वासातल्या कुणीतरी त्यांना आपले अनुभव सांगितलेले असतात. त्याने ते जशीच्या तशी आम्हाला सांगितली असेल याची खात्री मी देत नाही, कारण मीच या गोष्टीपैंकी काही गोष्टी इथे विषद करताना थोडातरी बदल नक्कीच झाला असेल. मी या गोष्टी ऐकताना गोष्टी मागच्या गोष्टींचा विचार करत बसलो होतो. गप्पा संपता संपत नव्हत्या पण ‘संजय तू ह्येचार कायतरी एकदा लीव असे सांगून’, जेवण तयार आहे असा निरोप आल्यावर या गोष्टी संपल्या.
साधारण तीस वर्षापूर्वी मी पत्रकार असताना (होय, आता जरी मी शासकीय अधिकारी असलो तरी कॉलेज पूर्ण झाल्यावर दोनएक वर्षे मी फुलपगारी पत्रकारीता सुध्दा केली होती), वेंगुर्ल्यात एका घरावर दगड पडतात असा भुताटकीचा प्रकार घडला होता. मी तो प्रकार रंगवून वृत्तपत्रात प्रसिध्द केला होता. पण हा भुताटकीचा अनुभव ऐकताना, त्या गोष्टी मागच्या गोष्टीचा त्यांच्याकडून नकळत आढावा घेत होतो. दोन चार दिवसांनी हा भुताटकीचा प्रकार कसा बनावट आहे, तो कोण करतोय याचा सगळा वृतांत प्रसिध्द केला आणि त्याच दिवसापासून आपोआप तो भुताटकीचा प्रकार बंद झाला. प्रथम मी या भुताटकीच्या प्रकाराचे वृतांत दिल्यानंतर त्यावेळच्या जिल्ह्यातील सगळ्या वृत्तपत्रात हे वृत्त छापून आले होते. त्यामुळे याची दखल अनिस ने घेतली होती. एक-दोन महिन्यांनी अनिस ने याचा शोध घेऊन आपला अहवाल सर्व वृत्तपत्रात प्रसिध्द केला होता. वाईट एवढेच वाटत होते की त्यात त्यांचे असे काहीच प्रयत्न नव्हते, माझा भुताटकी प्रकार खोटा असल्याचा वृतांत जसाच्या तसा त्यानी आपला अहवाल म्हणून दिला होता. त्या दिवसापासून अनिसच्या क्षमतेवरचा माझा विश्वास उडाला तो आजपर्यंत.
जाता जाता माझा अजून एक अनुभव इथे शेअर करतोय, ‘चंपू आसा काय घरात?’ साधारण चाळीस एक वर्षापूर्वीची गोष्ट. वेंगुर्ल्यातील एका प्रसिध्द खानावळीची मालकीण आणि तीच्या मुली घाबरत घाबरतच सकाळी आमच्या घरी आल्या होत्या. (माझ्या आईला चंपू या नावानेच सर्वजण ओळखत. लोकांची धुणीभांडी करुन तीने आम्हाला वाढवले.) आदल्यादिवशी मध्यरात्री माझ्या आईला त्यांनी घरी आणून सोडले होते, मुसळधार पावसात एवढ्या मध्यरात्री आपण ज्या व्यक्तीला घरी नेऊन सोडले ‘ता नेमका चंपूच होता ना’ याची खात्री करण्यासाठी आल्या होत्या. माझ्या आईला त्यांनी पाहिले आणि तीनेही जेंव्हा त्यांना खात्री करुन दिली की ती मी च होते, तेंव्हा त्यांना हायसे वाटले. माझी आई मात्र घाबरल्याने तापाने फणफणत होती.
या घटनेने बऱ्याच जणांना भूताचा संशय आला होता ती घटना अशी, माझी आई वेंगुर्ल्यातील एका प्रसिध्द हॉटेलमध्ये कांदा-बटाटा चिरायला जायची. हॉस्पिटल नाक्याजवळ असलेल्या या हॉटेलाचे मालक आमच्या घरापासून एकदी थोड्या अंतरावरच रहायचे. दुसऱ्या दिवशीच्या पदार्थांची तयारी आदल्या दिवशी रात्री चालायची. कांदे-बटाटे चिरताना रात्रीचे दहा-अकरा वाजले असतील. बाहेर तुफान पाऊस सुरु झाला होता, त्यात लाईटही गेला होता. आम्ही भावंड तेंव्हा अगदी लहान होतो त्यामुळे हॉटेलची मालकीण थांब म्हणत असताना देखील आई घरी जाण्यासाठी बाहेर पडली. पावसापासून वाचण्यासाठी डोक्यावर गोणपाट आणि प्रकाशासाठी करवंटीची बॅटरी. त्याकाळी बॅटरी हा प्रकार दुर्मिळ होता, करवंटीच्या आत मेणबत्ती लावून त्याचा बॅटरी सारखा वापर केला जायचा. त्या हॉटेल मालकाचे घर आणि आमचे घर म्हणजे कुबल चाळ यांच्या मध्ये एक रस्ता रहाटाच्या विहीरी जवळून स्मशानभूमीत जायचा. आता या रस्त्यावर देखील वसती झाली आहे, पण पूर्वी हा रस्ता पूर्ण सुमसान असायचा. आई आम्हा लेकरांच्या काळजीने निघाली, तुफान वादळवाऱ्यात त्या करवंटीच्या बॅटरीचा काहीच निभाव लागला नाही. त्यामुळे चुकून माझी आई चाळीत जाण्यासाठी उजव्या हाताला वळायच्या अगोदर थोड्या अगोदरच उजव्या हाताला स्मशानात म्हणजेच तांबळेश्वरला जाणाऱ्या रस्त्यावर वळली. काळोखात काहीच दिसत नसल्याने धडपडत ती चालत होती. खर्डेकर रोडला मार्केटच्या दिशेन जाताना उजव्या हाताला वळल्यावर अगदी दहा-बारा पावलावर कुबळ चाळ आहे. परंतु एवढा चालून सुध्दा आपले घर येत नाही हे पाहून ती घाबरली. चालत चालत ती स्मशानात पोहचली आणि तेथूनच ती गाडी अड्ड्यात खाली उतरली. तीच्या सुदैवाने तीथे एक मनुष्य तीला दिसला, ‘झीला माका घराकडे नेवन सोड… मी वाट चुकलसय’ अशी ती त्याला विनवणी करु लागली. तो बिचारा ते ऐकून धूम पळाला. तो कोण होता ते मला अजून कळलेले नाही, पण त्याची झालेल्या अवस्थेची कल्पना करुन मला अजूनही हसू आवरत नाही. मध्यरात्री बाराच्या दरम्यानची वेळ स्मशानातून एक बाई येतेय, केस पिंजरलेले आणि मला घरी सोड असे सांगितल्यावर त्याची बोबडी नक्कीच वळली असणार. पुढे माझी आई चालत चालत गाडी अड्ड्यातून खाली आली आणि वेंगुर्ला मारुती स्टॉपच्या जवळ असलेल्या एका खानावळीजवळ थांबली. वीजांच्या कडकडाटात तीला ते परिचयाचे घर ओळखू आले. या खानावळीच्या मालक परिवाराकडे माझी बहिण आणि भाऊ कामाला होते त्यामुळे तीने त्यांच्याकडे मदतीची याचना केली. त्यांनीही घाबरत घाबरतच घराचा दरवाजा उघडला आणि तीला घरी आणून सोडले.
ही घटना या लेखाचा शेवट करताना नमूद करण्याचे कारण हेच की एका छोट्याशा घटनेत सुध्दा आपणास भूत पाहिल्याचा संशय येऊ शकतो. माझी आई मध्यरात्री वाट चुकते काय, ती स्मशानात पोहचते काय, तेथून खाली उतरल्यावर ज्याच्याकडे मदतीचा याचना करते काय, तो भूत समजून घाबरुन पळून जाते काय आणि एवढेच नव्हे ज्यांनी तीला घरापर्यंत आणून सोडले त्यांनाही असाच भुताटकीचा संशय येतो काय. सगळच अजब पण मानवाला भूताची असलेली भीती आणि त्याचा पगडा यातून दिसून येतो.
भूत आहे किंवा नाही, यावर इथे मी भाष्य करत नाही. पण भूताच्या गोष्टी आणि त्याची भीती जगाच्या कानाकोपऱ्यात राहणाऱ्या जवळजवळ सर्वच लोकांमध्ये आहे हे मात्र नक्की.
(खाली मी माझा फोन नंबर नेहमीप्रमाणे दिलेला आहे, पण कृपया फोन करुन तुमचे भूताचे अनुभव मला ऐकविण्याची तसदी घेऊ नका ही विनंती, त्याऐवजी जमलेच तर व्हाटसअप्प करा.)
– संजय गोविंद घोगळे (८६५५१७८२४७)
