नवी दिल्ली: भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) देशातील चलनी नोटांच्या रचनेत एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मोठा बदल करण्याच्या तयारीत आहे. मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, आरबीआय लवकरच पारंपरिक कागदी नोटांऐवजी प्लास्टिक म्हणजेच ‘पॉलीमर’पासून तयार केलेल्या नोटा बाजारात आणणार आहे. देशाच्या चलनाचे आधुनिकीकरण करण्यासाठी आरबीआयने हे ‘नेक्स्ट जनरेशन’ पाऊल उचलले असून, सुरुवातीला हा प्रकल्प प्रायोगिक तत्त्वावर (पायलट प्रोजेक्ट) राबवला जाणार आहे.
या नवीन उपक्रमाची सुरुवात थेट मोठ्या नोटांपासून न करता, कमी मूल्याच्या १० आणि २० रुपयांच्या नोटांपासून केली जाईल. या लहान नोटांच्या वापरादरम्यान बाजारातून आणि सामान्य नागरिकांकडून कसा प्रतिसाद मिळतो, याचा अभ्यास आरबीआय करणार आहे. हा प्राथमिक प्रयोग जर पूर्णपणे यशस्वी ठरला, तर २०२७ सालापासून देशभरात मोठ्या प्रमाणावर या प्लास्टिक नोटांचा पुरवठा सुरू केला जाऊ शकतो.
या घोषणेनंतर सर्वसामान्य नागरिकांच्या मनात जुन्या नोटांबद्दल संभ्रम निर्माण होण्याची शक्यता आहे; मात्र सध्या खिशात असलेल्या कागदी नोटा अचानक बंद होणार नसल्याची ग्वाही देण्यात आली आहे. नवीन प्लास्टिक नोटा आणि जुन्या कागदी नोटा या दोन्ही बाजारपेठेत एकाच वेळी वैध राहतील. हा बदल अत्यंत संथ आणि टप्प्याटप्प्याने केला जाईल, जेणेकरून बाजारातील व्यवहार सुरळीत राहतील.
या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पासाठी प्रशासकीय पातळीवर वेगवान हालचाली सुरू झाल्या आहेत. आरबीआयच्या नोट-प्रिंटिंग युनिटने यासाठी जागतिक स्तरावर टेंडर (Expression of Interest) प्रसिद्ध केले असून, नोटा तयार करण्यासाठी लागणाऱ्या विशेष ‘पॉलीमर सबस्ट्रेट शीट’च्या पुरवठ्यासाठी जगभरातील नामांकित कंपन्यांकडून अर्ज मागवले आहेत. या टेंडरसाठी बोली लावण्याची अंतिम मुदत १८ ऑगस्टपर्यंत निश्चित करण्यात आली आहे.
नेहमीच्या कागदी नोटांच्या तुलनेत या पॉलीमर नोटांचे अनेक मोठे फायदे आहेत. या नोटा पाण्यात भिजत नाहीत, धुळीमुळे खराब होत नाहीत आणि सहजासहजी फाटतही नाहीत. त्यामुळे त्यांचे आयुष्य दीर्घकाळ टिकून राहते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, या प्लास्टिक शीटवर प्रगत सुरक्षा वैशिष्ट्ये (Safety Features) अंतर्भूत केली जाणार असल्याने, त्यांची हुबेहूब नक्कल करणे बनावट नोटा तयार करणाऱ्या गुन्हेगारांना अशक्य होईल. यामुळे देशातील बनावट चलनाची समस्या मोडीत काढण्यास मोठी मदत होईल.
ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, युनायटेड किंगडम आणि न्यूझीलंड यांसारख्या जगातील अनेक प्रगत देशांमध्ये गेल्या अनेक वर्षांपासून प्लास्टिकच्या चलनाची पद्धत यशस्वीपणे सुरू आहे. याच धर्तीवर आता भारतानेही पाऊल टाकले असून, आरबीआयच्या अधिकृत शिक्कामोर्तबानंतर लवकरच भारतीय बाजारपेठेत या हायटेक नोटा पाहायला मिळतील
