रत्नागिरी:
रत्नागिरी जिल्ह्यातील गुहागर तालुक्यातील अंजनवेल गावाजवळ असलेला आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याशी जोडलेला ऐतिहासिक गोपाळगड (अंजनवेल किल्ला) सध्या मोठ्या वादाच्या केंद्रस्थानी आला आहे. राज्य संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित असलेल्या या किल्ल्याच्या अंतर्गत जागेवर काही खासगी व्यक्तींकडून मालकी हक्क सांगितला जात असल्याने पर्यटकांना मोठ्या अडथळ्यांचा सामना करावा लागत असल्याचे प्रकार समोर आले आहेत. नुकत्याच घडलेल्या एका धक्कादायक घटनेत, किल्ल्याच्या परिसरात पडलेले केवळ दोन आंबे उचलल्याच्या कारणावरून पर्यटकांना तिथे रोखून धरण्यात आले आणि त्यांना दमदाटी करण्याचा प्रयत्न झाल्याचा आरोप करण्यात आला आहे. या संपूर्ण प्रकाराचा व्हिडिओ सोशल मीडियावर प्रचंड व्हायरल झाला असून, यानंतर संपूर्ण जिल्हाभरात संतापाची लाट उसळली आहे. या घटनेमुळे दुर्गप्रेमी आणि स्थानिक नागरिकांनी प्रशासनाच्या आणि सरकारच्या अनास्थेवर तीव्र शब्दांत प्रश्न उपस्थित केले आहेत.
गोपाळगड किल्ल्याचा इतिहास हा मराठा साम्राज्याच्या वैभवाची आणि सामर्थ्याची साक्ष देणारा आहे. १६६० च्या सुमारास छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकून स्वराज्यात सामील केला होता. समुद्राच्या किनाऱ्याजवळ मोक्याच्या ठिकाणी असलेल्या या किल्ल्याचा वापर समुद्री शत्रूंवर नजर ठेवण्यासाठी केला जात असे. सुमारे ७ एकर क्षेत्रावर पसरलेल्या या किल्ल्यामध्ये वर्चाकोट, पारकोट आणि बालेकोट असे महत्त्वाचे भाग आहेत. किल्ल्याच्या अंतर्गत भागात विस्तीर्ण अशी आंब्याची बाग असल्याने या दुर्गाला एक वेगळेच स्वरूप आले आहे. मात्र, या ऐतिहासिक वारशाचे संवर्धन आणि जतन करण्याऐवजी, येथील वाढत्या खासगी हस्तक्षेपामुळे किल्ल्याची अवस्था अत्यंत दयनीय झाली असल्याच्या भावना पर्यटकांकडून व्यक्त केल्या जात आहेत.
या वादाचे मुख्य मूळ १९६० च्या दशकात झालेल्या एका कथित लिलावात दडले आहे. त्या काळात किल्ल्याची काही जागा अवघ्या २२० ते ३०० रुपयांत मणियार कुटुंबीयांना विकण्यात आल्याचा दावा या कुटुंबाकडून केला जातो. या जागेवर मणियार कुटुंबाने आंब्याची मोठी बाग लावली असून, ती सध्या ‘सिमरन मँगो फार्म’ या नावाने चालवली जाते. या ठिकाणी लावण्यात आलेले ‘नो एंट्री’चे बोर्ड, खासगी गेट आणि वारंवार केले जाणारे मालकी हक्काचे दावे यामुळे सर्वसामान्य पर्यटकांना किल्ल्यात प्रवेश करणे अत्यंत कठीण झाले आहे. ताज्या घटनेत मणियार कुटुंबीयांनी पर्यटकांवर आंबे उचलल्याचा आरोप करत त्यांना रोखले, तर दुसरीकडे मणियार कुटुंब ही जागा आपली कायदेशीर खासगी मालमत्ता असल्याच्या दाव्यावर ठाम आहे.
वास्तविक पाहता, दुसरीकडे सरकार आणि पुरातत्त्व विभागाकडून हा किल्ला अधिकृतपणे ‘राज्य संरक्षित स्मारक’ म्हणून जाहीर करण्यात आला आहे. २०१६ च्या शासकीय अधिसूचनेनुसार, किल्ल्याच्या गट क्रमांक ८२ आणि ८३ चा समावेश संरक्षित क्षेत्रात करण्यात आला आहे. यापूर्वी हे प्रकरण न्यायालयातही गेले होते आणि काही अहवालांनुसार हा किल्ला सरकारच्या ताब्यात आल्याचे सांगण्यात आले होते. परंतु, प्रत्यक्ष जमिनीवर या आदेशाची योग्य अंमलबजावणी न झाल्यामुळे खासगी मालकीचे दावे आजही कायम आहेत. यामुळेच आता महसूल विभाग आणि पुरातत्त्व विभागाने या प्रकरणात तातडीने हस्तक्षेप करून ठोस कार्यवाही करावी, अशी मागणी जोर धरू लागली आहे.
गोपाळगडच्या या प्रकरणामुळे महाराष्ट्रातील इतर अनेक किल्ल्यांच्या सुरक्षेचा आणि संरक्षणाचा मुद्दा पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. विविध दुर्गप्रेमी संघटना, शिवभक्त आणि स्थानिक लोकप्रतिनिधींनी हा किल्ला पूर्णपणे शासनाच्या ताब्यात घेऊन त्याचा पर्यटनदृष्ट्या विकास करण्याची मागणी केली आहे. विधान परिषद सदस्य प्रमोद जठार यांनी देखील या संदर्भात थेट जिल्हाधिकाऱ्यांकडे लेखी मागणी करत पर्यटकांना कोणत्याही अडथळ्याविना किल्ला खुला करण्याची आणि आंब्याच्या बागेच्या वादावर योग्य तो तोडगा काढण्याची अपेक्षा व्यक्त केली आहे. सध्यातरी प्रशासन या संवेदनशील प्रकरणाची चौकशी करत असून लवकरात लवकर तोडगा काढण्याचे आश्वासन दिले आहे. मात्र, शिवरायांच्या पवित्र किल्ल्यावर खासगी मालकीचे दावे सांगून पर्यटकांना दिली जाणारी वागणूक महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक वारशाच्या जतनाबाबत सरकारच्या भूमिकेवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण करणारी ठरत आहे.
