मुंबई:रेल्वेने प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांसाठी एक अत्यंत दिलासादायक आणि मोठी बातमी समोर आली आहे. तात्काळ तिकीट बुकिंगदरम्यान रेल्वे स्थानकांवर होणारी प्रचंड गर्दी, तिकिटांचा काळाबाजार करणारे दलाल आणि फेक आयडीचा (बनावट ओळखपत्र) होणारा गैरवापर यामुळे सामान्य प्रवासी नेहमीच त्रस्त असायचे. या गंभीर समस्येवर कायमस्वरूपी तोडगा काढण्यासाठी भारतीय रेल्वेने आता ऑफलाइन तात्काळ तिकीट बुकिंग अधिक सुरक्षित, पारदर्शक आणि दलालमुक्त करण्यासाठी ‘Q-Mitra’ नावाची एक आधुनिक डिजिटल प्रणाली सुरू केली आहे. या नवीन आणि प्रगत सिस्टीममुळे आता फक्त खऱ्या आणि गरजू प्रवाशांनाच तात्काळ तिकीट मिळवणे शक्य होणार आहे.
दलालांच्या नवीन युक्त्यांवर रेल्वेचा कडक प्रहार
भारतीय रेल्वेने यापूर्वी ऑनलाइन तात्काळ तिकीट बुकिंगमधील गैरप्रकार रोखण्यासाठी ‘आधार आधारित ओटीपी’ (Aadhaar-based OTP) प्रणाली लागू केली होती. यामुळे ऑनलाइन तिकीट बुकिंग अधिक सुरक्षित झाले आणि फेक अकाउंट्सद्वारे मोठ्या प्रमाणावर तिकिटे बुक करणाऱ्या दलालांवर काही प्रमाणात आळा बसला. मात्र, ऑनलाइन सिस्टीम कडक होताच अनेक दलालांनी आपला मोर्चा ऑफलाइन तिकीट काउंटरकडे वळवला होता. काउंटरवर बनावट ओळखपत्रांच्या आधारे तात्काळ तिकीट मिळवण्याचे प्रकार मोठ्या प्रमाणावर वाढू लागले होते. याच पार्श्वभूमीवर रेल्वेने ऑफलाइन काउंटरवरील गैरव्यवहार पूर्णपणे संपवण्यासाठी हे ‘Q-Mitra’ नावाचे मोठे पाऊल उचलले आहे. सध्या या प्रणालीची प्रायोगिक तत्त्वावर चाचणी (Testing) बिहारमधील ‘बेगुसराय’ रेल्वे स्थानकावर सुरू करण्यात आली आहे. हे स्थानक पूर्व मध्य रेल्वेच्या सोनपूर विभागांतर्गत येते. तेथे ऑफलाइन तात्काळ तिकीट बुकिंगसाठी ‘Q-Mitra’ प्रणाली लागू करण्यात आली असून, दलालांना रोखण्यात मोठे यश मिळत असल्याचा दावा रेल्वे प्रशासनाकडून करण्यात आला आहे.
नेमकी काय आहे ‘Q-Mitra’ सिस्टीम आणि ती कशी काम करणार?
’Q-Mitra’ ही एक स्मार्ट डिजिटल टोकन प्रणाली आहे. तात्काळ काउंटरवर होणारी अव्यवस्थित गर्दी नियंत्रित करणे आणि प्रवाशाची खरी ओळख पडताळूनच तिकीट देणे हा या सिस्टीमचा मुख्य उद्देश आहे.
नोंदणी प्रक्रिया: या प्रणाली अंतर्गत तात्काळ तिकीट हवे असलेल्या प्रवाशाला सर्वप्रथम आपला वैध मोबाईल नंबर आणि आधार कार्ड वापरून नोंदणी करावी लागेल. विशेष म्हणजे, एका आधार कार्ड आणि एका मोबाईल नंबरवर केवळ एकच टोकन दिले जाणार आहे. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात तिकिटे बुक करणाऱ्या दलालांसमोर आता मोठा अडथळा निर्माण होणार आहे.
डिजिटल टोकन वितरण: तात्काळ तिकीट काउंटर सुरू होण्याच्या काही वेळ आधी प्रवाशाच्या नोंदणीकृत मोबाईलवर एक क्यूआर कोड (QR Code) असलेले ‘डिजिटल टोकन’ पाठवले जाईल.
बायोमेट्रिक आणि फेस ऑथेंटिकेशन: हे डिजिटल टोकन घेऊनच प्रवाशाला तिकीट काउंटरवर जावे लागेल. तिथे मशीनद्वारे प्रवाशाचे बायोमेट्रिक आणि फेस ऑथेंटिकेशन (चेहरा पडताळणी) केले जाईल. आधार कार्डवरील फोटो आणि काउंटरवर उभ्या असलेल्या प्रत्यक्ष व्यक्तीचा चेहरा तंतोतंत जुळल्यानंतरच तिकीट दिले जाईल. या कडक प्रणालीमुळे फेक आयडी, बनावट नाव किंवा इतरांच्या कागदपत्रांवर तिकीट लाटण्याचे प्रकार आता जवळपास अशक्य होणार आहेत.
प्रवाशांना मिळणारे इतर मोठे फायदे
सामान्य प्रवाशांच्या सोयीसाठी ‘Q-Mitra’ सिस्टीममध्ये हिंदी आणि इंग्रजीसह अनेक प्रादेशिक भाषांचा सपोर्ट देण्यात आला आहे, जेणेकरून प्रत्येकाला ही सिस्टीम सहज समजेल. याशिवाय, वातानुकूलित (AC) आणि विना-वातानुकूलित (Non-AC) तिकिटांसाठी स्वतंत्र टोकन व स्वतंत्र रांगेची (Queue) व्यवस्था करण्यात आली आहे. या प्रणालीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ही सिस्टीम इंटरनेटशिवायही कार्य करू शकते, ज्यामुळे तांत्रिक अडचणींचा सामना करावा लागणार नाही. रेल्वेच्या या नव्या उपक्रमामुळे सामान्य प्रवाशांना तिकिटासाठी तासन्तास रांगेत उभे राहण्याच्या त्रासातून मोठी सुटका मिळणार असून, तात्काळ तिकीट बुकिंग प्रक्रिया अधिक पारदर्शक, सुरक्षित आणि सुलभ होणार आहे.
