नवी दिल्ली:
कोकण रेल्वेच्या रोहा ते मडगाव या विभागाची सरासरी लाईन क्षमता वापर सध्या सुमारे १४५ टक्क्यांवर पोहोचला आहे. प्रवाशांच्या वाढत्या ताणतणावाला आणि प्रचंड गर्दीला तोंड देण्यासाठी रेल्वे प्रशासनाने पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी वाढ करण्याचे प्रयत्न सुरू केले आहेत. रेल्वे, माहिती व प्रसारण आणि इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी ५ ऑगस्ट २०२६ रोजी लोकसभेत एका लेखी उत्तरात यासंदर्भातील सविस्तर माहिती देशवासीयांसमोर ठेवली.
कोकण रेल्वे आणि कॉर्पोरेट पार्श्वभूमी
कोकण रेल्वे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (KRCL) ची स्थापना १९९० मध्ये झाली. या कंपनीत केंद्र सरकार (रेल्वे मंत्रालय) व्यतिरिक्त महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक आणि केरळ ही चार राज्य सरकारे भागधारक आहेत. कोकण रेल्वे मार्ग महाराष्ट्रातील रोहापासून सुरू होऊन कर्नाटकातील थोरुकपर्यंत (Thokur) पसरलेला आहे. भारतीय रेल्वेवर प्रवाशांची मागणी वर्षभर सारखी नसते; सणासुदीला, उन्हाळ्यात आणि पिक आवरमध्ये गाड्यांमध्ये प्रचंड गर्दी असते, तर इतर वेळी प्रवाशांचा ओघ काहीसा कमी असतो.
लाईन क्षमता वाढवण्यासाठी पायाभूत सुविधांची कामे
कोकण रेल्वे मार्गावरील वाढलेला ताण आणि क्षमतेपेक्षा जास्त होणारा वापर लक्षात घेता, प्रशासनाकडून सतत विकासकामे केली जात आहेत. गेल्या दहा वर्षांत रोहा आणि मडगाव दरम्यान खालील महत्त्वपूर्ण प्रकल्प पूर्ण करण्यात आले आहेत:
८ नवीन क्रॉसिंग स्टेशन: सापे–वामाने, कळंबणी, कडवई, वेरावली, खरेपाटण, अछिरणे, इंदपूर आणि गोरेगाव रोड.
१२ अतिरिक्त लूप लाईन्स: विन्हेरे, अंजनी, सावरडा, अडवली, राजापूर रोड, वैभववाडी रोड, कणकवली, सावंतवाडी रोड (दोन), करणजडी, मडगाव आणि चिपळूण येथे लूप लाईन्स उभारण्यात आल्या आहेत.
दुप्पट रेल्वे मार्ग (Doubling): कोकण रेल्वेच्या एकूण ७३९ किलोमीटर मार्गापैकी रोहा–वीर आणि मडगाव–मजुorda या ५५ किमी टप्प्याचे दुपद्रीकरण आधीच पूर्ण झाले आहे. तसेच, भविष्यातील गरज ओळखून तब्बल २६३ किलोमीटर लांबीच्या अन्य निवडक टप्प्यांच्या दुपद्रीकरणासाठी व्यवहार्यता सर्वेक्षणाचे (Feasibility Survey) काम मंजूर करण्यात आले आहे.
५७ जोड्या नियमित गाड्या आणि हजारो विशेष फेऱ्या
सध्या कोकण रेल्वे मार्गावरून एकूण ५७ जोड्या मेल, एक्सप्रेस आणि पॅसेंजर गाड्या नियमितपणे धावत आहेत. यामध्ये लोकप्रिय गाड्या जसे की मांडवी एक्सप्रेस, जनशताब्दी एक्सप्रेस, तेजस एक्सप्रेस, मडगाव-मंगळुरू केंद्रीय वंदे भारत एक्सप्रेस, तसेच राजधानी आणि दुरंतो एक्सप्रेसचा समावेश आहे. यातील बहुतांश मेल आणि एक्सप्रेस गाड्या पूर्ण क्षमतेने (Full Load) धावतात.
या नियमित गाड्यांव्यतिरिक्त, सणासुदीच्या काळात जसे की गणेशोत्सवात, तसेच उन्हाळी सुट्ट्या आणि लाँग वीकेंडला अतिरिक्त गर्दी आटोक्यात आणण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर विशेष गाड्या सोडल्या जातात. २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात कोकण रेल्वे मार्गावर:
३८१ गणपती स्पेशल गाड्या
२४९ उन्हाळी स्पेशल गाड्या
१४८ हिवाळी स्पेशल गाड्या
१,३६६ इतर विशेष गाड्या
अशा एकूण हजारो फेऱ्या चालवून प्रवाशांना मोठा दिलासा देण्यात आला आहे.
बिगर-एसी (Non-AC) प्रवाशांसाठी विशेष भर
भारतीय रेल्वेने अल्प आणि मध्यम उत्पन्न गटातील कुटुंबांच्या प्रवासाची गरज लक्षात घेऊन मोठा निर्णय घेतला आहे. रेल्वे प्रशासनाकडून तब्बल १७,००० नवीन बिगर-एसी डब्यांच्या (सामान्य आणि स्लीपर श्रेणी) निर्मितीचे काम हाती घेण्यात आले आहे.
सध्याच्या आकडेवारीनुसार, भारतीय रेल्वेकडे एकूण सुमारे ८९,००० डबे उपलब्ध असून त्यापैकी जवळपास ७० टक्के डबे (~६२,०००) आणि ७८ टक्के प्रवासी जागा (~५४ लाख) या बिगर-एसी प्रवर्गातील आहेत. तर एसी डब्यांचे प्रमाण सुमारे ३० टक्के (~२७,००० डबे आणि ~१५ लाख जागा) इतके आहे. सर्वसामान्य प्रवाशांच्या सोयीसाठी २०२४-२५ मध्ये १,२५० जनरल डबे लांब पल्ल्याच्या गाड्यांना जोडले गेले होते, तर २०२५-२६ मध्येही सुमारे ८७० डबे (१६० जनरल डब्यांसह) कायमस्वरूपी वाढवण्यात आले आहेत.
प्रवाशांच्या मागणीनुसार सातत्यपूर्ण फेररचनेचे प्रयत्न
प्रवाशांच्या वेटिंग लिस्टच्या पॅटर्नवर सतत लक्ष ठेवून, ऑपरेशनल शक्यतेनुसार नवीन गाड्या सुरू करणे, फेऱ्या वाढवणे, मार्गाचा विस्तार करणे किंवा डब्यांची संख्या वाढवणे यांसारखे निर्णय घेतले जातात. तसेच, खासदार आणि जनसामान्य यांच्याकडून मिळणाऱ्या प्रस्तावांवर व सूचनांवर नियमानुसार योग्य कार्यवाही केली जात असल्याचेही मंत्र्यांनी आपल्या उत्तरात स्पष्ट केले आहे.
कोकण रेल्वे मार्गावरून धावणाऱ्या ५७ जोड्या गाड्यांची सविस्तर यादी:
संसदेत सादर करण्यात आलेल्या माहितीनुसार, कोकण रेल्वे मार्गावर सध्या ५७ जोड्या मेल, एक्सप्रेस आणि पॅसेंजर गाड्या नियमितपणे धावत आहेत. त्यांची संपूर्ण यादी खालीलप्रमाणे आहे:
| अ.क्र. | ट्रेन नंबर आणि नाव |
|—|—|
| १ | 10103/10104 मांडवी एक्सप्रेस (Mandovi Express) |
| २ | 10105/10106 दिवा – सावंतवाडी एक्सप्रेस (Diva – Sawantwadi Express) |
| ३ | 10107/10108 मडगाव – मंगळुरू मेमू एक्सप्रेस (Madgaon – Mangaluru MEMU Express) |
| ४ | 10109/10110 मडगाव – कारवार एक्सप्रेस (Madgaon – Karwar Express) |
| ५ | 10115/10116 वांद्रे (टर्मिनस) – मडगाव एक्सप्रेस (Bandra T. – Madgaon Express) |
| ६ | 10215/10216 मडगाव – एर्नाकुलम सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Madgaon – Ernakulam SF Express) |
| ७ | 11003/11004 तुतारी एक्सप्रेस (Tutari Express) |
| ८ | 11097/11098 पूर्णा एक्सप्रेस (Poorna Express) |
| ९ | 11099/11100 लोकमान्य टिळक (टर्मिनस) – मडगाव एक्सप्रेस (LTT – Madgaon Express) |
| १० | 11203/11204 नागपूर – मडगाव एक्सप्रेस (Nagpur – Madgaon Express) |
| ११ | 12051/12052 जनशताब्दी एक्सप्रेस (Jan Shatabdi Express) |
| १२ | 12133/12134 छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस – मंगळुरू जंक्शन एक्सप्रेस (CSMT – Mangaluru Jn. Express) |
| १३ | 12201/12202 लोकमान्य टिळक (टर्मिनस) – कोचूवेली गरिब रथ एक्सप्रेस (LTT – Kochuveli Garib Rath Express) |
| १४ | 12217/12218 केरळ संपर्क क्रांती एक्सप्रेस (Kerala Sampark Kranti Express) |
| १५ | 12223/12224 एर्नाकुलम जंक्शन – लोकमान्य टिळक (टर्मिनस) दुरंतो एक्सप्रेस (Ernakulam – LTT Duronto Express) |
| १६ | 12283/12284 हजरत निजामुद्दीन – एर्नाकुलम जंक्शन दुरंतो एक्सप्रेस (Hazrat Nizamuddin – Ernakulam Duronto Express) |
| १७ | 12431/12432 तिरुवनंतपुरम सेंट्रल – हजरत निजामुद्दीन राजधानी एक्सप्रेस (Thiruvananthapuram – Hazrat Nizamuddin Rajdhani Express) |
| १८ | 12449/12450 गोवा संपर्क क्रांती एक्सप्रेस (Goa Sampark Kranti Express) |
| १९ | 12483/12484 कोचूवेली – अमृतसर सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Kochuveli – Amritsar SF Express) |
| २० | 12617/12618 मंगला लक्षद्वीप एक्सप्रेस (Mangala Lakshadweep Express) |
| २१ | 12619/12620 मत्स्यगंधा एक्सप्रेस (Matsyagandha Express) |
| २२ | 12741/12742 वास्को द गामा – पटना सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Vasco da Gama – Patna SF Express) |
| २३ | 12789/12790 काचीगुडा – कुमटा सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Kacheguda – Kumta SF Express) |
| २४ | 12977/12978 मरुसागर सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Marusagar SF Express) |
| २५ | 16311/16312 श्री गंगानगर – तिरुवनंतपुरम नॉर्थ एक्सप्रेस (Shri Ganganagar – Thiruvananthapuram North Express) |
| २६ | 16333/16334 वेरावळ – तिरुवनंतपुरम सेंट्रल एक्सप्रेस (Veraval – Thiruvananthapuram Central Express) |
| २७ | 16335/16336 गांधीधाम – नागरकोइल एक्सप्रेस (Gandhidham – Nagercoil Express) |
| २८ | 16337/16338 ओखा – एर्नाकुलम एक्सप्रेस (Okha – Ernakulam Express) |
| २९ | 16345/16346 नेत्रावती एक्सप्रेस (Netravati Express) |
| ३० | 16515/16516 कारवार – यशवंतपूर एक्सप्रेस (Karwar – Yesvantpur Express) |
| ३१ | 16585/16586 एसएमव्हीटी बेंगळुरू – मुरुडेश्वर एक्सप्रेस (SMVT Bengaluru – Murdeshwar Express) |
| ३२ | 16595/16596 पंचगंगा सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Panchaganga SF Express) |
| ३३ | 19057/19058 सुरत – मंगळुरू जंक्शन एक्सप्रेस (Surat – Mangaluru Jn. Express) |
| ३४ | 19259/19260 भावनगर (टर्मिनस) – तिरुवनंतपुरम नॉर्थ एक्सप्रेस (Bhavnagar – Thiruvananthapuram North Express) |
| ३५ | 19577/19578 तिरुनेलवेली – जामनगर एक्सप्रेस (Tirunelveli – Jamnagar Express) |
| ३६ | 20111/20112 कोकणकन्या एक्सप्रेस (Konkankanya Express) |
| ३७ | 20645/20646 मडगाव – मंगळुरू सेंट्रल वंदे भारत एक्सप्रेस (Madgaon – Mangaluru Central Vande Bharat) |
| ३८ | 20909/20910 तिरुवनंतपुरम नॉर्थ – पोरबंदर सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Thiruvananthapuram North – Porbandar SF Express) |
| ३९ | 20923/20924 गांधीधाम – तिरुनेलवेली हमसफर एक्सप्रेस (Gandhidham – Tirunelveli Humsafar Express) |
| ४० | 20931/20932 तिरुवनंतपुरम नॉर्थ – इंदूर सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Thiruvananthapuram North – Indore SF Express) |
| ४१ | 22113/22114 लोकमान्य टिळक (टर्मिनस) – तिरुवनंतपुरम नॉर्थ सुपरफास्ट एक्सप्रेस (LTT – Thiruvananthapuram North SF Express) |
| ४२ | 22115/22116 लोकमान्य टिळक (टर्मिनस) – करमाळी सुपरफास्ट एक्सप्रेस (LTT – Karmali SF Express) |
| ४३ | 22119/22120 छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस – मडगाव तेजस एक्सप्रेस (CSMT – Madgaon Tejas Express) |
| ४४ | 22149/22150 एर्नाकुलम – पुणे सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Ernakulam – Pune SF Express) |
| ४५ | 22229/22230 छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस – मडगाव वंदे भारत एक्सप्रेस (CSMT – Madgaon Vande Bharat Express) |
| ४६ | 22413/22414 मडगाव – हजरत निजामुद्दीन राजधानी एक्सप्रेस (Madgaon – Hazrat Nizamuddin Rajdhani Express) |
| ४७ | 22475/22476 हिसार – कोईम्बतूर सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Hisar – Coimbatore SF Express) |
| ४८ | 22629/22630 लोकमान्य टिळक (टर्मिनस) – तिरुनेलवेली सुपरफास्ट एक्सप्रेस (LTT – Tirunelveli SF Express) |
| ४९ | 22633/22634 तिरुवनंतपुरम सेंट्रल – हजरत निजामुद्दीन सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Thiruvananthapuram – Hazrat Nizamuddin SF Express) |
| ५० | 22653/22654 तिरुवनंतपुरम सेंट्रल – हजरत निजामुद्दीन सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Thiruvananthapuram – Hazrat Nizamuddin SF Express) |
| ५१ | 22655/22656 एर्नाकुलम – हजरत निजामुद्दीन सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Ernakulam – Hazrat Nizamuddin SF Express) |
| ५२ | 22659/22660 तिरुवनंतपुरम नॉर्थ – योग नगरी ऋषिकेश सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Thiruvananthapuram North – Yog Nagari Rishikesh SF Express) |
| ५३ | 22907/22908 मडगाव – हापा सुपरफास्ट एक्सप्रेस (Madgaon – Hapa SF Express) |
| ५४ | 50103/50104 दिवा – रत्नागिरी पॅसेंजर (Diva – Ratnagiri Passenger) |
| ५५ | 50107/50108 सावंतवाडी – मडगाव पॅसेंजर (Sawantwadi – Madgaon Passenger) |
| ५६ | 70101/70102 मडगाव – कारवार पॅसेंजर (मेमू) (Madgaon – Karwar Passenger MEMU) |
| ५७ | 56615/56616 मडगाव – मंगळुरू पॅसेंजर (Madgaon – Mangaluru Passenger) |
